ქართველი ემიგრანტების სამხედრო სამსახური პოლონეთის შეიარაღებულ ძალებში მეოცე საუკუნის ისტორიის ერთ-ერთი ყველაზე ნაკლებად ცნობილი, თუმცა უაღრესად დრამატული და საპატიო ფურცელია. ეს არის ამბავი ადამიანებზე, რომლებმაც საკუთარი სამშობლოს დაკარგვის შემდეგ მეორე სამშობლოდ პოლონეთი აირჩიეს და მისი თავისუფლებისთვის სისხლის უკანასკნელ წვეთამდე იბრძოლეს.
ყველაფერი 1921 წელს დაიწყო, როდესაც ბოლშევიკების მიერ საქართველოს ოკუპაციის შემდეგ კონსტანტინოპოლში თავშეფარებულმა დაახლოებით 700-მა დევნილმა, რომელთა დიდი ნაწილი სამხედრო პირი იყო, დახმარება მეგობარ სახელმწიფოებს სთხოვა. მაშინ, როდესაც საფრანგეთმა და საბერძნეთმა მხოლოდ მცირე ჯგუფები მიიღეს, პოლონეთის სახელმწიფოს მეთაურმა იოზეფ პილსუდსკიმ სტრატეგიული და მორალური გადაწყვეტილება მიიღო - ქართველი ოფიცრებისა და იუნკერებისთვის პოლონური არმიის კარი გაეღო.
უკვე 1921 წლის ბოლოს ვარშავის სამხედრო სასწავლებელში პირველმა ქართველმა იუნკერებმა დაიწყეს სწავლა. მიუხედავად ენობრივი ბარიერისა და დაგვიანებით ჩართვისა სასწავლო პროცესში, მათ საოცარი ინტენსივობით დაძლიეს პროგრამა. ქართველებმა მალევე დაიმკვიდრეს საუკეთესო ცხენოსნებისა და მოფარიკავეების სახელი, განსაკუთრებით გრუჯონძის კავალერიის სასწავლებელში. საინტერესოა, რომ იმ პერიოდში ვარშავის უმცროს ოფიცერთა (პოდხორონჟთა) სკოლის მსმენელთა თითქმის 10%-ს სწორედ ქართველები შეადგენდნენ.
ქართველები პოლონურ არმიაში საკონტრაქტო ოფიცრების სტატუსით მსახურობდნენ. ეს უნიკალური სამართლებრივი ფორმა მათ საშუალებას აძლევდა, შეენარჩუნებინათ საქართველოს მოქალაქეობა და ამავე დროს პოლონელი ოფიცრების თანაბარი უფლებებითა და პასუხისმგებლობით ესარგებლათ. ისინი ინიშნებოდნენ დუბლიორებად, მონაწილეობდნენ ყველა მასშტაბურ მანევრში და ეუფლებოდნენ იმ დროისთვის უახლეს სამხედრო ტექნოლოგიებს - ავიაციასა და ჯავშანსატანკო საქმეს.
ქართველი ოფიცრების პროფესიონალიზმი ლეგენდარული იყო. მაგალითად, არკადი სხირტლაძე დემბლინის სახელგანთქმულ არწივების სკოლაში აერონავიგაციას ასწავლიდა, ხოლო პოდპორუჩნიკ დადიანის ცხენოსნობისა და ხმლის ფლობის თითქმის ცირკული ოსტატობა დღემდე შემორჩა პოლონელი თანამებრძოლების მოგონებებს.
თუმცა ნამდვილი გამოცდა 1939 წლის 1 სექტემბერს დაიწყო. მიუხედავად იმისა, რომ, როგორც უცხო ქვეყნის მოქალაქეებს, მათ შეეძლოთ ბრძოლაში არ ჩაბმულიყვნენ, ყველა ქართველმა ოფიცერმა ფრონტზე წასვლის სურვილი გამოთქვა. ისინი გერმანული აგრესიის წინააღმდეგ პირველივე დღეებიდან იბრძოდნენ. ვარშავის დაცვისას პოლკოვნიკი ვალერიან თევზაძე კაჟივით მტკიცე მეთაურად დაახასიათეს, ხოლო კაპიტანმა რატიშვილმა საბჭოთა აგრესიასთან ბრძოლას სიცოცხლე შესწირა.
ქართველი მეომრების ბედი ტრაგიკულად გადაიკვეთა პოლონეთის ბედთან: სამი მათგანი - მაიორი მამალაძე, კაპიტნები სხირტლაძე და რუსიაშვილი - პოლონელ ოფიცრებთან ერთად კატინის ტყეში ბოლშევიკებმა დახვრიტეს. ისინი კი, ვინც გერმანულ ტყვეობას გადაურჩნენ, პოლონურ წინააღმდეგობის მოძრაობას, არმია კრაიოვას შეუერთდნენ. მათ შორის იყო ვალერიან თევზაძეც, რომელიც სიცოცხლის ბოლომდე პოლონეთში დარჩა, თუმცა იძულებული გახდა 1987 წლამდე გამოგონილი სახელით, ვალერი კრჟიჟანოვსკით ეცხოვრა, რათა კომუნისტური რეჟიმის რეპრესიებს გადარჩენოდა.
ვალერიან თევზაძის ისტორია ამ ეპოპეის ყველაზე მრავლისმთქმელი ფინალია. კაცი, რომელიც ვარშავის დაცვისთვის პოლონეთის უმაღლესი სამხედრო ორდენით,ვირტუტი მილიტარით დააჯილდოვეს, ომის შემდეგ სამშობლოში ვერ დაბრუნდა: იქ მას დახვრეტა ელოდა. მეტიც, ის ვერც პოლონეთში დარჩებოდა საკუთარი სახელით, რადგან საბჭოთა სპეცსამსახურები საკონტრაქტო ოფიცრებზე ნამდვილ ნადირობას აწყობდნენ.
ასე გაქრა პოლკოვნიკი თევზაძე და მის ნაცვლად გაჩნდა ვალერი კრჟიჟანოვსკი. მან მთელი დარჩენილი ცხოვრება სხვისი სახელითა და ბიოგრაფიით გაატარა ისე, რომ არავინ იცოდა მისი ნამდვილი წარმომავლობის შესახებ. მხოლოდ 1987 წელს, მისი სიკვდილის შემდეგ, როდესაც ანდერძი გახსნეს, სიმართლე ფარდას აეხადა.
